शुक्रवार, ३१ मे, २०२४

31 May

 1. सोनेरी किल्ला

मला नेहमी असे वाटत आलंय कि सत्यजित रे यांना लेखक आणि संगीतकार  म्हणून तितकीशी प्रसिद्धी वा लक्ष नाही मिळालंय, जे ते डिसर्व करतात. या  धगधगत्या अहमदाबादच्या उन्हाळ्यात या रविवारी मी त्यांची  'सोनेरी किल्ला' ही छोटीशी रहस्य कथा वाचून संपवली. बाकी उन्हामुळे घरातून बाहेर जाता येणं शक्य नव्हतं. 

त्याच्या फेलूदा या डिटेक्टिव्ह सिरीज मधली ही कथा. कलकत्त्यातील एका लहान मुलाला त्याच्या पूर्वजन्मातील काही गोष्टी आठवतात व तो विक्षिप्त वागू लागतो. त्याच्या बोलण्यात सोनेरी किल्ल्याचा व गुप्त खजिन्याच्या विषय येतो आणि त्याला प्रसिद्धी मिळते. एक परमानसशास्त्रज्ञ त्याला सोबतीला  घेऊन मोहिमेला निघतो. त्या लहान मुलाचे वडील फेलूदाकडे ही केस घेऊन येतात. फेलूदा आणि त्याचा सहकारी तोपशे यांचा मग प्रवास सुरु होतो. 



मध्ये अनेक कॅरेक्टर्स येत जातात आणि संशयाचा फेरा सुरु होतो. अनेक साहसांनी भरलेला त्यांचा प्रवास, अभ्यासपूर्ण मांडणी यामुळे या कथा मस्त जमल्यात. 

अशोक जैन यांनी या पुस्तकाचा अनुवाद केलाय. अशोक जैन यांची ओळख  'राजधानीतून' या म.टा.तील सदरासाठी आहेच, त्याशिवाय अनेक भाषांतरित पुस्तकांसाठीही. 

सोनार केल्ला या सत्यजित रे यांनीच डायरेक्ट केलेल्या चित्रपटातील ही फेलूदा थिम पण भारीय. 



2. Miss Rumphius by Barbara Cooney



हे छोटंसं पुस्तक Alice नावाच्या मुलीची गोष्ट सांगतं. तिचं समुद्रकाठी घर आहे. तिचे आजोबा कलाकार आहेत. तिने आजोबांना वचन दिलंय कि त्यांच्यासारखंच मोठं झाल्यावर ती जग फिरेल आणि म्हातारी झाल्यावर समुद्रकाठी विसावेल. तिचे आजोबा तिला सांगतात कि अजून एक गोष्ट कर: या जगातून जाण्याआधी हे जग अजून सुंदर कसं बनवता येईल हे बघ. मग ठरल्याप्रमाणे ती शहर सोडून प्रवासाला निघते, जगभर भटकंती करते आणि म्हातारपणी समुद्राकाठी घर घेते. आजोबांना वचन दिलेली तिसरी गोष्ट पूर्ण करण्यासाठी ती फुलांची झाडे लावते. पक्षी, वारा त्यांची बीजे दूरवर नेतात. लोकांच्या चेष्टेला भीक न घालता काम सुरु ठेवते. दरवर्षी उन्हाळ्यात ती फुलं फुलतात आणि ते गाव रंगांनी भरून जातं.

-

 हे जग अजून सुंदर कसं बनावं यासाठी आपण काय करू शकतो ? 


3. कोण दिवस येतो कसा, कोण जाणतो  ?

राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज यांच्या कीर्तनाचा फिल्म्स आर्काइव्हने केलेला हा विडिओ पाहण्यात आला. 

कोण दिवस येतो कसा, कोण जाणतो ।।धृ ।।

एक दिवस हत्तिवरी, मिरविती त्या नवऱ्यापरी ।

एक दिवस मीठ भाकरी दारी मागतो  ।।

एक दिवस मान जनी, चवरी डुलतील तनी ।

एक दिवस न पुसे कुणी, सोडी प्राण तो ।।

ऐसा हा विधि-लिखित, जीवांना त्रास देत ।

तुकड्याची मात नव्हे, शास्त्र बोध तो ।।

असं सांगण्यात येतं कि या कीर्तनाला कोयना भूकंपाने केलेल्या विध्वंसाची पार्श्वभूमी आहे.

कोणता दिवस कसा येईल याची अनिश्चितता आपल्याला सजग राहण्याचा उपदेश करते



4. कानगोष्टी : Charlie Parker With Strings

Recommended!!


5. काय नवीन?

स्टीवन किंगचा नवीन कथासंग्रह आलाय. You Like It Darker



<iframe style="border-radius:12px" src="https://open.spotify.com/embed/album/1DPRDrZgfU3rAo2SL4GrZw?utm_source=generator&theme=0" width="100%" height="352" frameBorder="0" alowfullscreen="" allow="autoplay; clipboard-write; encrypted-media; fullscreen; picture-in-picture" loading="lazy

शुक्रवार, २४ मे, २०२४

24 May

1. Town Is by the Sea

या आठवड्यातील वाचलेलं पुस्तक Joanne Schwartz चं "Town Is by the Sea".



या पुस्तकात रेखाटने आहेत Sydney Smith ची.


कोळशाची खाण असलेल्या गावातील एका लहान मुलाची दिनचर्या- daily routine अशी या पुस्तकाची थिम आहे. त्या मुलाचे वडील समुद्राखाली असलेल्या खाणीत कामगार आहेत. त्याचे आजोबाही खाण कामगार होते.


सकाळी उठल्यापासून रात्रीपर्यंतचा मुलाचा दिनक्रम यात आहे. मग त्यात मित्रासोबत बागेत झोका घेणं, आईने सांगितलेल्या गोष्टी बाजारातून आणणं असो , दुपारी आजोबांच्या थडग्याला भेट देणं आणि संध्याकाळी बाबांची वाट पाहणं.


दिवसभर त्याला आपले बाबा खोलवर अंधाऱ्या खाणीत काम करताहेत याची आठवण येत असते.

पुस्तकातली रेखाटने खूप सुंदर आहेत आणि त्या लहान मुलाच्या भावविश्वाचा ठाव घेणारी आहेत.

पुस्तक या लिंक वर वाचता येईल.


2. Perfect Days

या आठवड्यात पाहिलेला नितांत सुंदर असा जपानी सिनेमा.



या सिनेमात conflict काहीच नाहीये. काहीच धक्कादायक घडत नाही.  हिरायामा नावाच्या साठीतील  सार्वजनिक संडास साफ करणाऱ्या एका सफाई कामगाराची गोष्ट.  त्याचा दिनक्रम. आपण नेहमी एक समज करून घेतो कि समाजाच्या दृष्टीने अशी 'हलकी' कामे करणाऱ्या व्यक्तीचं आयुष्य समृद्ध नसेलच. आनंदी नसतील राहत ती. या चित्रपटाचा नायक त्याच्या कामात आणि आयुष्यात खुश आहे. त्याचं एक सेट रुटीन आहे रोजचं आणि सुट्टीच्या दिवसाचं. वर्षानुवर्षे ते चालूय. आजच्या डिजिटल युगात त्याचं अनालॉग आयुष्य स्लो वाटेल. बघितलाच पाहिजे असा सिनेमा. द गार्डियन मधला review इथे वाचता येईल. 


3. पंच मधील कार्टून 



पंच मासिकातील जुने  कार्टून.  १९१८ साली प्रकाशित झालेले . जगभरात चाललेल्या युद्धयांच्या पार्श्वभूमीवर पुन्हा एकदा बघावेसे वाटले. 

4. On not finishing a book

Alberto Manguel - अथ ते इति पर्यंत पुस्तके वाचून न संपवण्याबाबतचं मनोगत.

त्यांच्या मते पुस्तके अर्धवट वाचून ठेवण्यात गैर काहीच नाही. पुस्तके वाचता वाचता आपणही बदलत जातोच. एखादं पुस्तक परत वाचताना आपणही बदललेले असतो.  We never enter the same book twice.

कधी कधी अर्धवट वाचलेल्या पुस्तकांना दुसरी संधी देता येऊ शकते. कधी कधी खूप चांगलं पुस्तक पुरवून पुरवून वाचण्यासाठी अर्धवट ठेवलेलं असतं. हा लेख इथे वाचता येईल.

5. सध्या काय वाचतोय ?

गीत चतुर्वेदीचे 'सिमसिम'.  फाळणीच्या पार्श्वभूमीवर भारतात स्थलांतरित झालेल्या सिंधी युवकाची गोष्ट. त्याबद्दल लिहीन पुढील भागांत. 






शुक्रवार, २६ एप्रिल, २०२४

संत आणि स्वगत

        खूप दिवसांनी 'लहानपण देगा देवा' हे कुमार गंधर्वांच्या आवाजातलं गाणं ऐकलं आणि शाळेतल्या दिवसांची आठवण झाली. 'लहानपण देगा देवा'  हा विषय मराठीच्या पेपरात निबंधलेखनासाठी होता. संतांच्या अभंगांतील, ओवीतील एखादी ओळ किंवा म्हण हमखास निबंधासाठी असायची. मराठीच्या पद्य विभागात संत ज्ञानेश्वर, संत तुकाराम, संत एकनाथ इत्यादी संतांची काव्यरचना अभ्यासायला असायचीच. पुलं एके ठिकाणी म्हणतात तसे सिलॅबसमध्ये २० मार्कांच्या चौकटीत ज्ञानेश्वर बसवला जायचा. ज्ञानेश्वरीतील एक तरी ओवी अनुभवावी या प्रचितीसाठी पुढे खूप वर्षे जावी लागली. 

        आता शाळा सुटून इतक्या वर्षांनंतर पुन्हा मराठीच्या पुस्तकातील कविता आठवतात. त्यांचा भावार्थ आता कळतो. जया अंगी मोठेपण तया यातना कठीण म्हणजे काय ते आता उमजते. संतांच्या या काव्यरचना इतक्या शतकांनंतरही जनमानसात अजून जिवंत आहेत. नदीत बुडवलेली तुकयाची गाथा पिढ्यानुपिढी मौखिक पद्धतीने पुढे जातच राहिली आणि अमर झाली. पंढरीच्या वारीत ग्यानबा तुकाराम असा घोष करत लाखो वारकरी प्रवास करत असतात. लाखो घरांत हरिपाठाचा जप नित्यनेमाने चालू असतो. संतांनी अंतरीचा ज्ञानदिवा मालवू नको रे अशी आर्जवे केली.जो जें वांच्छील तो तें लाहो असे विश्वासाठी पसायदान मागितलं. कर्मयोगासोबत भक्तिमार्ग दाखवला.

        आताच्या इंस्टाग्रामच्या कन्टेन्टच्या समुद्रात समाजाचे अवधान लोप पावत असताना आपण काहीच चांगलं निर्माण करत नाही आहोत जे तुकोबारायांच्या गाथेसारखं टिकून राहील असं वाटतं.
        ज्ञानेश्वरांना कधी Writer's block आला असेल का?


सोमवार, ११ ऑक्टोबर, २०२१

पुस्तकं वाचणारी माणसे

 

Dear J,

आजच्या पोस्टाने तुझे पार्सल मिळाले. शेजारच्या पोस्ट ऑफिसला दोन तीनदा चौकशी केलेली न राहवून. गहाळ होण्याच्या भीतीनेच अंगावर काटा आलेला. 'मिळेल हो, कुठं जातंय, आलं नाही अजून इथं' अशी सारखी आश्वासक उत्तरं  तामिळमधून मिळत होती . शेवटी एकदाचे सुखरूप मिळाले. ते मी आज नीट ड्रॉवरमधे ठेवले. लंचब्रेकला डिपार्टमेंटचे सगळे कॅन्टीनला गेल्यावर हळूच ते उघडले. पुस्तकावर तू प्लास्टीकचं कव्हर लावून पाठवलंस ते बरं केलंस, इथे गेले आठवडाभर पावसाची रीप रीप चालूच आहे. 

संध्याकाळी घरी आल्यावर  हार्डबॉउंड कव्हरवर हात फिरवत मी खूप वेळ बसलो. पुस्तकाच्या मूळ मालकाने त्यात काही ठिकाणी समासांत पेंसिलने नोंदी केल्यात. title page च्या बाजूच्या पानावर 'Lt Col Atul Sinha' लिहिलंय वळणदार अक्षरात. आणि तारीख ३ ऑगस्ट १९७७. म्हणजे ३० वर्षांनी हे पुस्तक माझ्या हाती लागलंय. त्याआधी पाच वर्षांपूर्वी ते पब्लीश झालंय. ३५ वर्षांचं वयोमान. बांधणी अजून घट्ट आहे. नीट काळजी घेतलीय पुस्तकाची. 

कोण असतील हे कर्नल अतुल सिन्हा? का त्यांनी हे पुस्तक रद्दीत दिलं असेल? त्यांच्या समासातल्या नोंदी खूप विस्तृत आहेत. फिलॉसॉफीचे जबरदस्त रेफरन्स आहेत. त्यांचं पर्सनल कलेक्शन तर ग्रेटच असेल. लिन युतांगचा हवाला देऊन त्यांनी एके ठिकाणी अमेरिकन आणि चिनी माणसे वेळ कसा मोजतात ते लिहिलंय. अमेरिकन माणसे तीन महिने पुढचा विचार करून आयुष्य आखतात, उदा. अमुक एके दिवशी मी अमुक एका ठिकाणी अमुक एक करेन. टायपोग्राफिकल चुका अमेरिकन संपादक फार गंभीरपणे घेतात तर या उलट चिनी संपादक त्या चुका शोधल्यावर वाचकांना मिळणाऱ्या आनंदावर विरजण पडू देऊ इच्छित नाहीत. कधी कधी तर आपण एक कादंबरी क्रमशः छापतोय हेही ते विसरतात.  यापैकी आताच्या धकाधकीच्या आयुष्यात किती टिकलं असेल माहित नाही. 

पुस्तकासोबत बिल पाठवलं नाहीस. कळव. 

Yours,

S. 

२५/७/२००७

चेन्नई 

PS: या कर्नल अतुल सिन्हांबद्दल काही कळालं तर सांग. त्यांच्या कलेक्शनमधली काही पुस्तके असतील तर मला यादी पाठव. 


***

Dear J,

सोबत चेक पाठवत आहे. कर्नल अतुल सिन्हांच्या संग्रहातील मला हवी असेलेली पुस्तके तू पाठवलेल्या यादीत हायलाईट करून पाठवतोय. त्यांच्या मुलीशी तुझी भेट झाली हे मस्तंय. तुझ्यासारखा शेरलॉक तूच. युनिव्हर्सिटीच्या  कामासाठी पुढचे दोन आठवडे  तुतिकोरिनला असेन.  आल्यावर तुला कळवीन. तोपर्यंत ही पुस्तके शोध. 

Yours,

S. 

२०/८/२००७
चेन्नई

***

Dear J,

इथला मुक्काम अजून लांबला. महिनाभर इथेच आहे. अजून काही आठवडे इथेच असेन. इथल्या गेस्ट हाऊसचा पत्ता पाठवतोय. वाचायला आणलेली पुस्तके संपली. शहर छोटंसं आहे आणि पुस्तकांचं मार्केट जवळपास नाहीय. काही घबाड सापडलं तर कळव.  दुर्गा भागवतांचे 'वॉल्डेनकाठी विचार विहार' मिळेल का? सरूला हवंय. मी मुंबई मराठीला वाचलं त्याला काळ लोटला. त्याची झेरॉक्स करणार होतो संग्रहासाठी,  पण मन धजेना. बघ मिळतंय का?

Yours,

S. 

२७/९/२००७
तुतिकोरिन

***


Dear J,

गेस्ट हाऊसवर तू पाठवलेलं सेम्पेचं Monsieur Lambert मिळालं. फ्रेंच शिकतानाचे युनिव्हर्सिटीतले दिवस आठवले. तो हिरवा कॅम्पस, संध्याकाळी सातला अंधार भरून येत असताना हॉस्टेल ते लायब्ररी फेऱ्या आणि लाइब्ररीतील जुनाट पुस्तकांचा वास. 
लाइब्ररीच्या इमारतीबाहेर पिवळा बल्ब. 
कुणीतरी एखाद दुसरा विद्यार्थी असायचा त्या वेळी. MA मराठी करणारा एकनाथ आठवतोय तुला? आणि त्याने डब्यात आणलेली अतिविशाल बाजरीची भाकरी? लाइब्ररीत खाण्याला मनाई होती म्हणून समोरच्या बागेत बसून पोटाला आधार म्हणून कोरडी भाकरी चघळत आम्ही बसलेलो असू. मध्यंतरी ऐकण्यात आले कि लातूरला त्याने टूव्हिलर गाड्यांचे शोरूम काढले. 

कर्नल अतुल सिन्हांच्या संग्रहातील पुस्तकांचे काय झाले? पाठवणार असशील तर चेन्नईच्या पत्त्यावर पाठव. उद्या इथला मुक्काम हलवतोय. 

Yours,

S. 

९/१०/२००७
तुतिकोरिन

***

Dear J,

तीन किलोचं रजिस्टर पार्सल मिळालं आज. कृष्णमूर्ती म्हणून माझा कलीग आहे त्याला ह्या माझ्या पुस्तक संग्रहाचं फार नवल वाटतं. कर्नल साहेबांनी पुस्तके फार मेहनतीने जमवलेली दिसतात. देशोदेशीच्या भ्रमंतीचे ठसे आहेत. एक पुस्तक तर ऍरिझोना स्टेट युनिव्हर्सिटीच्या लाइब्ररीने वीड आऊट केलेलं. एकावर व्हिएन्ना मध्ये विकत घेतलेला दुकानाचा शिक्का. पुढचे काही दिवस मस्त जातील. नवीन मोबाईल फोन घेण्याचा विचार आहे  CDMA. तुला नंबर कळवीन. 

 तू बिल पाठवायला हयगय का करतोस? पैसे नकोयत का?


Yours,

S. 

१२/११/२००७

PS: कर्नल साहेबांविषयी उत्सुकता आहे. येत्या पात्रात बिलासोबत त्यांच्याविषयी लिही. 

चेन्नई 

***

Dear J,

महिनाभराने तुझं पत्र आलं. कर्नल साहेबांनी कसं भरभरून आयुष्य जगलं आणि त्यांच्या पराक्रमाचे किस्से तू लिहिलेल्या पत्रातून वाचले. गेल्यावर्षी ते वारले हे वाचून खूप वाईट वाटलं. तू पाठवलेल्या एका पुस्तकात त्यांचा आणि त्यांच्या बायकोचा ब्लॅक अँड व्हाईट फोटो सापडला मला.  त्यांच्या कुटुंबाला त्यांच्या संग्रहातील पुस्तकांचे सोयरसुतक नसल्याचे वाचून तर अजून वाईट वाटले.  मी इथल्या युनिव्हर्सिटीत काहीतरी खटपट करतो. त्यांचा पूर्ण संग्रह कितीला मिळेल याची चौकशी कर. 

बापरे एक भयानक विचार माझ्या डोक्यात वळवळू लागलाय. माझ्याही पश्चात माझ्या पुस्तकांना कसे दिवस येतील? 


Yours,

S. 

१२/१२/२००७

चेन्नई 



सोमवार, ४ ऑक्टोबर, २०२१

प्रवासी

सांजवेळ झाली  तेव्हा प्रवासी अनोळखी गावाच्या वेशीजवळ पोचला. दूर त्याला घरांची छपरं आणि मिणमिणते दिवे दिसू लागले. एका मोठ्या वृक्षाच्या टोकावर पक्ष्यांचा गलबलाट चालू होता.  हातातल्या काठीने रस्ता चाचपडत तो गावाच्या दिशेने निघाला. पहाटे निघताना त्याने काहीबाही खाल्लेले. आता त्याचे पाणी झालेले. पाठीवरच्या पिशवीतून त्याने पावाचा उरलेला तुकडा काढला आणि हळूहळू चघळत त्याची पावले पडू लागली . त्याला असे वाटले आधीच्या मुक्कामाच्या गावातील माणसे खरेच देवमाणसे होती. ईश्वर त्यांना सदैव श्रीमंती बहाल करो. त्याला पडक्या देवालयातील कोपऱ्यात रात्र काढायला त्यांनी जुनी रजई दिली आणि पोटाला गरम जेवणही. त्या रजईशिवाय रात्रीच्या त्या हाडं गोठवणाऱ्या थंडीत त्याचं काही खरं नव्हतं. 

सकाळ झाली तेव्हा त्या मोडक्या छपरातून आलेला प्रकाशाचा झोत आणि चमकणारे धुळीचे कण पहुडल्या पहुडल्या  बघत त्याने आपला भेगाभेगांचा तळहात त्या उजेडात धरला. ऊन अजून कोवळं होतं. त्याने प्रकाशाकडे पाहत डोळे मिटून घेतले आणि डोळ्यांच्या आतल्या बाजूच्या लालेलाल प्रकाशावर लक्ष केंद्रित केलं. अजब अजब आकार तार्यांसारखे चमकत त्या पडद्यावर दिसत होते. असंच ऊन खात पडून राहावं असं त्याला वाटलं. पिशवीतील पाण्याचा घोट घेऊन त्याने चूळ भरली. रजईची नीट घडी घालून पिशवीत ठेवली. आता निघायला हवे. जाताना त्याने काल भेटलेल्या वयोवृद्ध म्हाताऱ्याला अलविदा केलं. म्हाताऱ्याने एकही अक्षर न बोलता त्याला हात उंचावून सांभाळून जाण्याची सूचना केली.  वाटेतील झऱ्यात ढोपरापर्यंत उतरून त्याने चेहऱ्यावर पाण्याचा थबका मारला. थोडे पाणी जवळच्या चामडी पिशवीत भरून घेतले.  

उन्ह माथ्यावर आली तेव्हा बऱ्यापैकी सावलीची जागा पकडून त्याने अंग टेकलं. पिशवीतून पुस्तक काढून तो वाचू लागला. त्या पिशवीत हे एकच पुस्तक होतं आणि तेही बऱ्याचदा पारायण करून झालेलं. जागोजागी खुणा करून झालेल्या. प्रवासात एका बाजाराच्या गावी त्याला पुस्तक विक्रेत्याने हे विकलं होतं. चामडी बांधणीचं नक्षीदार. त्याला वाचायची इतकी सवय नव्हती तरी त्याने निश्चयाने ते पूर्ण केलं. आता ते वाचताना गरम हवेची एक झुळूक त्याच्या चेहऱ्यावरून गेली आणि आलेल्या थकव्याने त्याला केव्हा झोप लागली त्यालाही कळले नाही.  स्वप्नात त्याला एका बाजाराच्या गावी खाल्लेल्या मिठाईची आठवण झाली. जिभेवर ठेवताच विरघळून जाणारी ती जांभळी मिठाई, तलम रेशीमचे कपडे नेसलेली ती स्त्री आणि ग्राहकांच्या घासाघाशीच्या त्या गदारोळात त्या स्त्रीच्या डोळ्यांत डुबत चाललेलो आपण. दूर कुठूनतरी येत असलेला वाद्यांचा मंजुळ ध्वनी, आणि पावले ओढत नेतील ती वाट. झाडावरील एक छोटं फळ त्याच्या चेहऱ्यावर पडलं आणि त्याला जाग आली. रात्र होईतो दुसऱ्या गावी मुक्कामासाठी पोचायला हवं असा निश्चय करत त्याने स्वतःला सावरलं आणि पावलं झपाझप पडू लागली. अनेक छोटे झरे पार करत तो डोंगरावरून उतरू लागला. काही मैल पार केल्यावर त्याला दूरवर वस्तीची खूण दिसली. ईश्वरा,याही गावातील माणसे भली निघोत. प्रवाशाचे मन कामना करू लागलं.